تعداد بازدید: ۴
تاريخ انتشار: پنج‌شنبه،۲۱ تیر ۱۳۹۷
ساعت انتشار: ۰۱:۲۸
دروازه، بنایی که به تاریخ پیوست
ایران آنلاین /   اما پس از انقراض دولت صفویه و در روزگار افشاریه و زندیه، به‌دلیل درگیری‌ها و جنگ‌های متوالی توجهی به حصار و دروازه‌ های این شهر نشد و به مرور رو به خرابی رفتند. با آغاز سلطنت قاجار و مشخصاً با روی کار آمدن فتحعلی‌شاه، تعمیراتی در آنها به عمل آمد و برای نخستین‌بار دروازه‌های تهران به یکی از عناصر کالبدی در فضای شهر و به نمادی مهم برای پایتخت ایران بدل شدند.
دروازه‌های تهران به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین نمادهای شهری در ایران، همواره مورد توجه پژوهشگران حوزه معماری و طراحان شهری و پژوهشگران تاریخ هنر و معماری دوره قاجار بوده است. این دروازه‌ها که امروز تنها نام برخی از آنها در خاطره شهر باقی مانده، روزگاری مکان عمومی کلیدی در تجربه شهرسازی ایران در آغاز راه مدرنیته بوده‌اند.
در دوره ناصری تهران (پایتخت نوپای ایران) مرکز قدرت سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور بود و تبدیل به کانون مهمی برای رشد بازرگانی و مبادله کالا و خدمات شد، در نتیجه ساختار شهر بر مبنای «نظام حرکت خطی بازار» و براساس شیوه سازماندهی مسیر راه‌های اصلی پیرامون شهر و خیابان‌های داخلی دستخوش تحولاتی اساسی گردید.
در این میان شکل‌گیری نظامی نوین در محل قرارگیری دروازه‌های دوازده‌گانه باعث شد تا ورودی‌های مرکز قدرت - که محل عبور و مرور کاروان‌ها، هیأت‌های سیاسی و اقتصادی داخلی و خارجی و مردم بودند، با سبک معماری خاص خود، به نمادی از میزان توسعه اقتصادی و مشروعیت سیاسی حاکمان بدل شود.
از سوی دیگر تبیین جایگاه این دروازه‌ها به‌عنوان بناهایی نمادین، در حالی که آستانه‌ای برای گذر شهروندان بودند، تداعی‌کننده هویت مدنی و خاطره جمعی شهری تهرانی‌ها در دوره قاجار و البته اولین نشانه برای مسافرانی بود که به پایتخت ایران نزدیک می‌شدند. دروازه‌های تهران از لحاظ ماهیت کارکردی، فضایی ارتباطی به شمار می‌آمدند؛ ارتباط میان فضای محصور شهر و محیط پیرامون، به همین جهت ساختار این بناها خود تابع ملاحظات و سلسله مراتب کارکردی و اجتماعی ویژه‌ای بود.
علاوه بر این دروازه‌های تهران در دوره قاجار عاملی مهم در نظارت بر ارتباطات و حفظ انتظامات شهری و در زمان کشمکش‌های مذهبی یا سیاسی وجود این دروازه‌ها بسیار کارآمد بود. اما یکی از جالب‌ترین مشاغل مرتبط با دروازه‌های تهران، «دروازه‌بانی» بود، چراکه این دروازه‌ها بهترین محل برای وصول مالیات و عوارض از کاروان‌ها و تجار به حساب می‌آمدند و به همین خاطر در دروازه‌های اصلی و پرتردد شهر مانند دروازه شاه عبدالعظیم، دروازه خراسان و دروازه قزوین اتاقک‌های گوشواره در داخل بنای دروازه برای اقامت دروازه‌بانان ساخته شده بود.
شایان ذکر است که مأموران دروازه‌ها دو نوع بودند: مأموران اخذ عوارض و مأموران تفتیش کالای قاچاق. عایدات دروازه‌ها به اجاره یک نفر بود که همه ساله به او واگذار می‌شد، به این معنی که از طرف دروازه‌بانان مبلغی به‌عنوان اجاره به دربار پرداخت می‌شد. رسمی که در بیشتر شئون حکومتی و گمرکات و هر محل درآمد مشابهی در ایران آن زمان انجام می‌گرفت.
هرچند امروز با بررسی اسناد و کتابچه‌های دستنویس به جامانده از ثبت و ضبط مربوط به یادداشت‌های ورود و خروج مترددین سلطنتی، بازرگانان و مردم و انواع محصولات و کالاها از دوره ناصری، می‌توان میزان درآمد برخی از این دروازه‌بانان را محاسبه کرد. اما تهران پیش از دوره ناصری صاحب حصار و دروازه بود که از آن به حصار صفوی (طهماسبی) یاد می‌شود و تا روی کارآمدن ناصرالدین شاه تعداد این دروازه‌ها شش دروازه بود.
در زمان، ناصرالدین شاه تهران وسعت زیادی گرفته بود و نمی‌توانست در حصار کوچک طهماسبی باقی بماند، لذا به دستور ‌شاه شهر گسترش فراوانی یافت. حصار قدیمی تخریب و خندق جدیدی با الگوبرداری از نقشه شهر پاریس بنا شد. در این طرح توسعه، قرار شد که از سوی دروازه شمیران (در مدخل پامنار) یک هزار و هشتصد ذرع و از هر یک از سه ضلع دیگر یک هزار ذرع شهر را وسعت دهند و انجام این پروژه برعهده میرزا حسن‌خان مستوفی ملقب به مستوفی الممالک صدراعظم و میرزا عیسی‌ تفرشی معروف به میرزا عیسی‌خان وزیر قرار گرفت و آنها، چند نفر مهندس را مأمور ساختند تا طول و عرض خندق را معین کنند.
روز یکشنبه یازدهم شعبان سال 1284 هجری قمری بیرون شهر (جایی در حدود میدان بهارستان امروز) سراپرده شاهی برافراشتند و گروهی از رجال در آنجا گرد آمدند و شاه در موضعی که خندق را طرح ریخته بودند کلنگی که از نقره بود به دست گرفت و به زمین زد. در این روز شهر طهران را دارالخلافه ناصری نام کردند و میرزا محرم خلیفه، مدرس زبان دارالفنون، این بیت را در تاریخ تأسیس این برج و باروی جدید چنین سرود: طبع محرم با دل شاد از پی تاریخ گفت/ جاودان با فر یزدان باد شهر ناصری و اینگونه شد که تمام برج و باروهای سابق تهران از دوره صفوی خراب و خندق قدیمی را پر کردند.
خندق تهران را مطابق نقشه خندق پاریس به‌صورت هندسی مثمن ساختند. محیط شهر جدید بالغ بر بیست و دو کیلومتر شد و دوازده دروازه (احتمالا برای تبرک جستن از نام دوازده امام) بر گرد آن طراحی و ساخته شد. ساختمان این دروازه‌ها به سبکی تازه با منارهایی تزئینی و پیشانی خورشیدی، با کاشیکاری‌های هفت رنگ و معرق زینت یافت.
به این ترتیب حصاری هشت ضلعی با دوازده دروازه به نام‌های دروازه شمیران (در انتهای پل چوبی)، دروازه دوشان‌ تپه (در میدان شهدا)، دروازه دولاب (در سه‌ راه شکوفه)، دروازه خراسان (در میدان خراسان)، دروازه شاه عبدالعظیم (در میدان شوش)، دروازه غار (در تقاطع خیابان‌های شوش و هرندی)، دروازه خانی‌آباد (در محل تلاقی خیابان‌های شوش و شهید رجایی)، دروازه گمرک (در انتهای خیابان مولوی)، دروازه قزوین (در نزدیکی میدان قزوین)، دروازه باغ‌شاه (در میدان حر) و دروازه یوسف‌آباد (در محل تقاطع خیابان‌های جمهوری و حافظ) برای شهر طراحی و احداث شد.
هرچند مهم‌ترین کارکرد حصار، خندق و دروازه در شهرها قابلیت نظامی و تدافعی است، حصار و خندق اطراف تهران در روزگار ناصری فاقد ارزش نظامی بود. در همین زمینه سفرنامه‌نویسان خارجی هم‌نظرند که هم حصار قدیم (حصار صفوی) و هم حصار جدید (حصار قاجاری) که در طرح نوسازی پایتخت در 1284هجری قمری ساخته شد قابلیت دفاع از پایتخت در مقابل حملات احتمالی را نداشتند، به باور لرد کرزن خندق‌های تازه و برج و باروهای جدید اگرچه به تقلید از نقشه پاریس قبل از جنگ آلمان ساخته شدند ولی فاقد آن ارزش نظامی و دفاعی بودند.
اما علاوه بر ساخت دروازه‌های جدید پیرامون شهر، میدان توپخانه نیز به مرکز جدید تهران بدل شد. این میدان دارای شش دروازه بود که زیباترین آنها دروازه ناصریه (که قبل از دوازده دروازه جدید ساخته شده بود و احتمالاً الگوی آنها هم بود) و دروازه دولت بود. دروازه شمالی میدان توپخانه از طریق خیابان دولت (یا خیابان سفرا) به میدان مشق که محل رژه و تمرین نظامیان پایتخت بود منتهی می‌شد و دروازه جنوب غربی آن از طریق خیابان الماسیه به ارگ سلطنتی و دروازه جنوبی از طریق خیابان ناصریه و شمس العماره به بازار و محلات جنوبی شهر متصل می‌شد.
دروازه‌های داخلی تهران نیز از نظر سبک معماری و کارکرد، اهمیت زیادی داشتند که مطالعه آنها خالی از لطف نیست. خوشبختانه از میان آن همه دروازه تنها دو نمونه باقی مانده؛ اولی دروازه قدیمی میدان محمدیه، که در سالهای اخیر متأسفانه دستخوش تغییرات و تخریب‌هایی ناموزون شده و در بافت محله گم شده و دیگری دروازه سردرباغ ملی که نمادی باشکوه از دروازه‌های تهران قدیم و نمونه‌ای ارزشمند از سبک معماری اواخر دوره قاجار در قلب پایتخت است.
  اما سرنوشت دروازه‌های تهران در دوره قاجار با به قدرت رسیدن رضاخان پایان غم‌انگیزی دارد. با آغاز حکومت پهلوی کلیه دروازه‌های دوازده‌گانه تهران و البته دروازه‌های داخلی شهر در مقابل سیل مدرنیته و توسعه خیابان‌های شهر توان مقاومت ندارند و به دستور کریم بوذرجمهری، شهردار وقت تخریب می‌شوند و به تاریخ می‌پیوندند.
هرچند که می‌شد این بناهای زیبا حفظ شوند و خیابان کشی‌های جدید از کنار آنها عبور کنند و آنچنان که امروز در محل بیشتر این دروازه‌ها میدان یا چهارراهی شکل گرفته، بنای این دروازه همچون یک المان شهری سرجایش باقی می‌ماند. کلمات کلیدی دروازه غار تهران

کد خبر: 1194921  |  مشاهده خبر در منبع اصلی: شبکه ایران
گردآوری اخبار بوسیله ربات جستجوگر پارست
راجع به ربات پارست بیشتر بدانید
به اشتراک بگذارید

آخرین خبرهای فرهنگي

فرهنگ سازی با انیمیشن برای همه سنین خبرگزاری برنا  ۱ ساعت پیش

فرهنگ سازی با انیمیشن برای همه سنین به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری برنا؛ هم راستا با شعار سال در زمینه «حمایت از کالای ایرانی» پربیننده ترین مجموعه های مرکز پویانمایی صبا 136 قسمت از تولیدات خود را به این موضوع اختصاص دادند. براساس این گزارش سه مجموعه پربیننده «شکرستان»، «گزارش های اوتی»...

اولین واکنش مجری معروف به خبر دریافت پول میلیاردی از موسسه ثامن الحجج/ شکایت می کنم شبکه ایران  ۱ ساعت پیش

ایران آنلاین / سایت صبا نوشت: وکیل مهران مدیری اعلام کرد که موکلش به دلیل نشر اکاذیب، نسبت به روزنامه شرق و فیلم آنلاین، اعلام جرم و برای طرح شکایت اقدام کرده است.   روزنامه شرق مورخ ۹۷/۴/۲۷ درمطلبی مدعی شده بود، مهران مدیری علاوه بر دریافت مبلغی به عنوان هدیه از موسسه اعتباری ثامن الحجج، مبلغی...

روزی که مهران مدیری موسسات مالی را سوژه دورهمی قرار داد شبکه ایران  ۱ ساعت پیش

 موسسات مالی اعتباری همواره یکی از موضوعات مدنظر مهران مدیری در برنامه «دورهمی» بودند و این مجری در استنداپ کمدی‌هایش انتقادات تندی از آنان را مطرح می‌کرد.  مهران مدیری، بازیگر سرشناس تلویزیون، همواره در قسمت‌های مختلف برنامه «دورهمی» در مفام مجری با...

فیلم اصغر فرهادی در 4 کشور امریکایی و اروپایی به نمایش در می آید شبکه ایران  ۳ ساعت پیش

 فیلم «همه می‌دانند» از شهریور تا آبان 97 در کشورهای آرژانتین، اسپانیا، آلمان و ایتالیا اکران عمومی خواهد شد. فیلم «همه می‌دانند» به کارگردانی اصغر فرهادی، در ادامه اکران عمومی‌اش در کشورهاى فرانسه، بلژیک، سوئیس (بخش فرانسه زبان)، در کشورهای آرژانتین، اسپانیا،...

نباید حالت انفعالی و یأس به خودمان بگیریم/ سرمایۀ دشمنان غالباً دروغ و تهمت است مرور نیوز  ۴ ساعت پیش

نباید حالت انفعالی و یأس به خودمان بگیریم/ سرمایۀ دشمنان غالباً دروغ و تهمت استبه گزارش مرور نیوز به نقل از پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله ناصر مکارم شیرازی، این مرجع تقلید در دیدار اعضای شورای سیاستگذاری ویکی شیعه ضمن تشکر از خدمات این شورا عنوان کرد: این کار ابداع و ابتکار خوبی است و به یقین تاثیر فراوانی خواهد داشت، هر چند به نظر می رسد که هنوز در اول راه است و تا رسیدن...

جشنواره هنر مقاومت، دبیران 3 بخش دیگر خود را شناخت خبرگزاری برنا  ۴ ساعت پیش

جشنواره هنر مقاومت، دبیران 3 بخش دیگر خود را شناخت به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری برنا؛ مسعود نجابتی دبیرکل جشنواره هنر مقاومت طی احکامی جداگانه « سید مهدی حسینی »، « عباس صانعی » و « علی حیاتی » را به ترتیب به عنوان دبیران بخش های  « تایپو گرافی »، « گرافیک متحرک...

«عکس هشت» مردمی‌ترین برنامه هنری در جشنواره امام رضا(ع) است خبرگزاری برنا  ۴ ساعت پیش

«عکس هشت» مردمی‌ترین برنامه هنری در جشنواره امام رضا(ع) است به گزارش روابط عمومی جشنواره عکس هشت، علی ثابت‌نیا، دبیر هنری جشنواره بین‌المللی امام رضا(ع) درباره برگزاری جشنواره‌های موضوعی هنری در این جشنواره گفت: همانطور که از نام جشنواره امام رضا(ع) پیداست، هدف غایی ترویج سیره رضوی و توجه دادن هنرمندان به موضوع زیارت و سیره امام...

ادای احترام و بوسه هنرمند سرشناس بر دستان جمشید مشایخی + تصویر شبکه ایران  ۶ ساعت پیش

داریوش ارجمند با حضور در بیمارستان، ضمن عیادت از جمشید مشایخی که به دلیل مشکلات گوارشی و عمل جراحی روده دو هفته است بستری شده، بر دست او بوسه زد.  جمشید مشایخی که از ۱۳ تیر دوباره در بیمارستان بستری شده و چهارشنبه ۲۰ تیر تحت عمل جراحی روده قرار گرفته، در حال سپری کردن دوران نقاهت است. به...

هنرمند ایرانی محبوب شبکه های ترکیه بر اثر مارگزیدگی سر از قاهره درآورد+ تصاویر شبکه ایران  ۶ ساعت پیش

شعبده بازی ایرانی ترکیه‌ای که توسط یک مار کبرا در آنتالیا گزیده شده بود و در بیمارستان قصر العینی شهر قاهره مصر بستری است در گفتگوی چگونگی وقوع این حادثه را شرح داد. عارف غفوری گفت: ماری داشتم که در باغچه خانه نگهداری می‌کردم فکر کردم مار مرده، بدون حرکت مانده بود، مار را گرفتم و شستم، بعد...

تلاوتی از مسعود موحدی راد/ آیاتی از سوره‌های مبارکه اسراء و ضحی+عکس و صوت خبرگزاری فارس  ۶ ساعت پیش

به گزارش خبرنگار قرآنی خبرگزاری فارس کرسی تلاوت نفحات القرآن باحضور مسعود موحدی راد قاری جوان و خوشخوان قرآن کریم در مسجد حوری واقع در خیابان 17 شهریور نرسیده به میدان خراسان برگزار شد.  در این محفل آیاتی از سوره‌های مبارکه اسراء و ضحی توسط قاری برنامه تلاوت شد. دریافت  

ارسال برای دوستان

پخش اخبار زنده